1922 yılı Türk filatelisi açısından oldukça yoğun bir yıl olmuştur. Ankara hükümeti posta dairesi üç değişik seriyi dolaşıma çıkarmıştır. Bunların kısa tarihçelerini aşağıda ele alırken Osmanlı nonemi Selimiye Camisi serisinin de tarihçesine bakmakta fayda var.
Selimiye Camisi Nonemi
I.G.A. Barabino & Graeve firması, Osmanlı Devleti’nden bir iş alabilmek amacıyla Selimiye Camii tasvirli numune pulları hazırlayarak hükümete sunmuştu. Bu numunelerin ardından ilk resmî sipariş 10.000 adet olarak verildi. Pullar, 100’lük tabakalar hâlinde, kalın kâğıt üzerine basıldı ve Antalya’ya gönderildi. Ancak büyük olasılıkla savaş koşulları nedeniyle İstanbul’a sevki gerçekleşmedi. Filateli literatüründe yer alan başka bir görüşe göre ise siparişi veren görevli görevden alınmış, yerine gelen kişi de bu yeni pulların mevcut pullarla karışabileceği endişesiyle seriyi tedavüle çıkarmamıştır.
Türk ordusu, güneyde ele geçirdiği bir postanede bu pulları bulmuş ve her valörden 3 tabakayı (300 pul) ayırmıştır. Pulhan kaynaklarında bu miktarın 5 tabaka (500 pul) olduğu belirtilir. Ayrılan tabakalardan birer tanesindeki pullar, hatıra olarak Büyük Millet Meclisi üyelerine dağıtılmış; kalan iki tabaka ise PTT Müzesi koleksiyonuna ayrılmıştır.
Bu süreç, serinin hem tarihsel hem de filatelik açıdan önemini artıran temel unsurlardan biridir. Günümüze ulaşan tabaka ve tekil örneklerin sınırlılığı, koleksiyon piyasasında bu seriyi son derece kıymetli hâle getirmiştir.
2. Adana
Geriye kalan pulların her bir valöründen yaklaşık 6.500–8.563 adet, Adana’nın kurtuluşunu anmak amacıyla Konya’daki Babalık Gazetesi Matbaasında “ADANA - 5 KANUNİSANİ 1338” sürşarjı ile yeniden tedavüle hazırlanmıştır. Bu işlem, serinin filatelik önemini artıran en kritik müdahalelerden biridir. Sürşarjlanmayan tüm pullar ise resmî olarak yakılarak imha edilmiştir; bu durum serinin gerçek anlamda sınırlı ve kontrollü bir nüsha ile günümüze ulaşmasını sağlamıştır.
Dönemin Ankara Hükümeti, Cenova’dan gelen yeni serilerin (Meclis-i Mebusan ve Cenova Posta Serileri) dağıtımıyla birlikte bu sürşarjlı Adana pullarına artık ihtiyaç duymuyordu. Bu nedenle elde kalan sürşarjlı stok, yetimlere yardım amacıyla, koleksiyonerlere yüzde 25 zamlı fiyatla satılmıştır. Pulların posta içinde gerçek kullanımının son derece sınırlı kalmasının temel nedeni de budur.
Bugün piyasada görülen damgalı 2. Adana pullarının büyük bir kısmı ne yazık ki sahte damgalıdır; zira gerçek postalı örnekler son derece nadirdir ve koleksiyon piyasasında yüksek talep görür. Buna karşılık, pulların kendisinin sahte üretimine pek rastlanmaz; sahtecilik çoğunlukla damga üzerinden yapılmıştır.
Büyük Millet Meclisi Pulları
Büyük Millet Meclisi pulları, 200’lük tabakalar hâlinde ve son derece ince kâğıt üzerine basılmıştır. Kullanılan ince kâğıdın, dönemin ekonomik koşulları göz önüne alındığında, baskı maliyetlerini düşürme amacı taşıdığı kuvvetle muhtemeldir. O yıllarda standart posta ücretinin 5 kuruş olduğu düşünülürse, serideki valörlerin 5 paradan 3 kuruşa kadar düşmesi filatelistler açısından dikkat çekici bir ayrıntıdır.
Serinin büyük ihtimalle Haziran 1921’den önce sipariş edildiği, ancak çeşitli idari ve lojistik nedenlerle tedavüle çıkışının geciktiği anlaşılmaktadır. Bu gecikme, daha sonra sipariş edilen Cenova Posta Serisinin ilk pullarıyla neredeyse eş zamanlı bir tedavül tarihine yol açmıştır. Bu durum, iki serinin filatelik kronolojide birbirine çok yakın konumlanmasına ve koleksiyoncular için ilginç bir karşılaştırma alanı oluşturmasına neden olur.
Cenova Posta Serisi
Cenova Serisi üç değişik kalınlıkta kağıt üzerine basılmıştır. İlginçtir ki bu pullar üzerinde "Devleti Osmaniye Postaları", "Osmanli Postaları" ve "Türkiye Postaları" olmak üzere üç değişik yazı bulunmaktadır.
10 para ve 50 kuruş Devleti Osmaniye Postaları
1 Kuruş Osmanlı Postaları
Diğer Türkiye Postaları
1. Baskı - İnce Kağıt
10 para
1 kuruş
2. Baskı - Kalın Kağıt
10 para
1 kuruş
3 kuruş
50 kuruş
3. Baskı - Orta Kağıt
Diğer valörler
Yukarıda görüldüğü üzere 2. Baskı, kataloglarda “Büyük Millet Meclisi 3 kuruş – kalın kâğıt” olarak geçen pulu da içermektedir. Bu alternatif filatelik teoriye göre, kısa sürede tükenen düşük valörlü pullar için ikinci bir sipariş verilmiş ve bu yeni siparişte kâğıt kalitesinin yükseltilmesi özellikle talep edilmiştir. Barabino Matbaası da bu talebe karşılık olarak, 3 kuruşluk Büyük Millet Meclisi pulu dâhil dört valörü kalın kâğıt üzerine basmıştır.
Serinin diğer valörleri ise daha sonra klişeleri değiştirilerek “Devleti Osmaniye Postaları” yerine “Türk Postaları” ibaresiyle basılmıştır. 1 kuruşluk pul ise Selimiye Camii klişesi kullanılarak, eski ibare olan “Osmanlı Postaları” ile basılmıştır. “Devleti Osmaniye Postaları”ndan “Türk Postaları”na geçiş, yalnızca filatelik bir değişiklik değil, aynı zamanda Türkiye’nin devlet kimliğinin dönüşümünü yansıtan sembolik bir kırılma noktasıdır. Büyük Millet Meclisi’nde Osmanlı’dan Türkiye’ye uzanan yeni yapılanmanın ilk adımları bu dönemde atılmaya başlanmıştır.
1 kuruşluk pul, yukarıda belirtildiği gibi hem Selimiye Camii serisinde hem de Cenova Posta Serisi’nde aynı nonemi kullanılarak basılmıştır. Dantel ve kâğıt özellikleri arasında bir fark bulunmadığından, eğer kalın kâğıda basılmışsa damgasız örneklerde ayırt edilmesi pratik olarak imkânsızdır. Bu nedenle birçok katalog, nonemi 1 kuruşluk Selimiye Camii pulunu ayrı bir kalem olarak göstermemeyi tercih eder.
Kaynaklar:
Anatolia, Max Mayo, 2002
Pulhan Kataloğu, Pulhan, 1959
Stamps of Turkey, Passer, 1926
Burak Spesiyalize Türk Pulları Kataloğu, 1993
Isfila Kataloğu, 2005
Pulko Kataloğu, 2005
